Czy pusty kubek naprawdę jest pusty?
Gdy dziecko zagląda do pustego kubka, może powiedzieć, że nic w nim nie ma. To dobry początek rozmowy: kubek nie zawiera napoju ani zabawek, ale znajduje się w nim powietrze. Nie widać go tak łatwo jak wody. Można jednak zaobserwować, co się dzieje, gdy próbuje je zastąpić wodą albo ścisnąć.
Do poniższych zabaw wystarczą przezroczysty kubek, kawałek papierowego ręcznika, niewielka plastikowa butelka i miska z wodą. Przygotuj miejsce, które łatwo wytrzeć, i pozwól dziecku najpierw przewidzieć wynik. Nie trzeba od razu podawać wyjaśnienia. Pytania „Jak myślisz, co się stanie?” i „Co zauważasz?” zachęcają do uważnego patrzenia.
Suchy papier pod wodą
Wciśnij mały kawałek papierowego ręcznika w dno przezroczystego kubka, tak aby nie wypadł po odwróceniu. Sprawdźcie razem, że papier jest suchy. Odwróć kubek dnem do góry i powoli zanurz go pionowo w misce z wodą. Nie przechylając kubka, wyjmij go również pionowo. Jeśli papier był dobrze umocowany, powinien pozostać suchy albo prawie suchy.
Zapytaj dziecko, dlaczego woda nie wypełniła całego kubka. Powietrze uwięzione wewnątrz zajmowało miejsce i utrudniało wodzie dotarcie do papieru. Niewielka ilość wody może wejść do kubka, ponieważ powietrze daje się trochę ścisnąć. Teraz ponownie zanurz kubek i delikatnie go przechyl. Pojawią się bąbelki: to powietrze wydostaje się na zewnątrz, a woda zajmuje jego miejsce. Po wyjęciu kubka porównajcie stan papieru. Jeśli doświadczenie nie wyszło za pierwszym razem, sprawdźcie, czy kubek był opuszczany prosto i czy papier nie wystawał poza jego brzeg.
Bąbelki z „pustej” butelki
Weź małą, pustą plastikową butelkę bez nakrętki. Trzymaj ją nad miską otworem skierowanym w dół i zapytaj dziecko, co znajduje się w środku. Następnie zanurz butelkę pionowo. Podobnie jak w kubku, w jej wnętrzu zostanie powietrze. Gdy przechylisz butelkę tak, by woda mogła wpłynąć przez otwór, zobaczycie wydostające się bąbelki.
Możecie powtórzyć próbę powoli i szybko. Czy w obu przypadkach bąbelki wyglądają tak samo? Pozwól starszemu dziecku samodzielnie zmieniać kąt ustawienia butelki, a młodszemu zaproponuj obserwowanie i wskazywanie bąbelków. Najważniejszy wniosek jest prosty: woda nie wpływa swobodnie do miejsca już zajętego przez powietrze. Kiedy powietrze uchodzi, robi się dla niej miejsce. Nie trzeba zapamiętywać trudnych słów, żeby zauważyć tę zmianę.
Czy powietrze można ścisnąć?
Do kolejnej próby użyj suchej, pustej plastikowej butelki z zakrętką. Zakręć ją i lekko ściśnij dłonią. Ścianki trochę się ugną, ale po puszczeniu zwykle wrócą do poprzedniego kształtu. Potem odkręć nakrętkę i spróbuj ponownie. Dziecko może zauważyć, że tym razem łatwiej zgnieść butelkę, bo powietrze ma którędy uciec.
To doświadczenie pokazuje coś więcej niż samą obecność powietrza. Gdy butelka jest zamknięta, powietrze w środku można nieco ścisnąć, a elastyczne ścianki pomagają butelce odzyskać kształt. Gdy otwór jest odkryty, część powietrza wypływa. Nie zgniatajcie butelki na siłę; wystarczy delikatny nacisk i porównanie obu prób.
Od doświadczenia do codziennych odkryć
Po zabawie wróćcie do pierwszego pytania: czy kubek i butelka były puste? Dziecko może narysować kubek przed przechyleniem i po nim, zaznaczając wodę oraz bąbelki. Możecie też poszukać innych przykładów: powietrze znajduje się w napompowanej piłce, a poruszający się wachlarz pozwala poczuć je na dłoni. To różne sposoby zauważania czegoś, czego na co dzień nie widzimy.
Z młodszymi dziećmi skupcie się na jednym doświadczeniu i prostych określeniach: „w środku”, „ucieka”, „woda wpływa”. Starszym zaproponuj przewidywanie, co się zmieni po przechyleniu kubka lub odkręceniu butelki. Podczas zabaw z wodą dorosły powinien być obok; po zakończeniu wspólnie wytrzyjcie rozlaną wodę. Najcenniejsza nie jest idealnie wykonana próba, lecz okazja do zadawania pytań, sprawdzania pomysłów i zmiany zdania po obserwacji.
